هنر دوران زند و قاجار که بهدلیل شاخصهها و بنمایههای مشترک، ذیل «مکتب زند و قاجار» شناخته میشود، همچون ادوار پیشین، در خلق آثار فاخر، متأثر از نهاد سیاست و سلطنت بهعنوان پیشاهنگ جریان فرهنگی بوده است. یکی از نمودهای شاخصِ هنر درباری در حوزۀ نقشبرجستهسازی این دوران، سنگنگارۀ ازارۀ ایوان عمارت دیوانخانۀ کریمخانی (شیراز) با موضوع نبرد رستم و اشکبوس است. این مقاله با کندوکاو در منابع مکتوب و تصویری، در پی بازبینی و ابهامزدایی از ریشه و تبار این نقشبرجسته است؛ چنانکه در تمام منابع تاریخی و پژوهشی، از این اثر ـ مستقیم یا غیرمستقیم ـ تحت عنوان یادگار دورۀ زندیه و شخص کریمخان یاد شده است. پژوهش حاضر با روش تطبیقی و توصیفی ـ تحلیلی در واقع در جستوجوی شناخت اصولیتر و غیرجانبدارانۀ آثار حوزۀ هنر و معماری ایران، با تأکید بر نمونۀ مذکور، بر پایۀ اسناد و شواهد موجود است. براساس این اهداف، پرسش اصلی بحث این است که آیا نقشبرجستۀ عمارت دیوانخانۀ شیراز، با نظر به همۀ شواهد و قراین، به عهد زندیه تعلق داشته یا دورهای دیگر؟ و بر چه اساس؟ و دیگر آنکه برای تعیین اصالت این اثر چه معیارهایی را باید مد نظر قرار داد؟ نتیجۀ پژوهش حاکی از آن است که این نقشبرجسته، بهرغم آنکه در یک فضای زندی قرار دارد و نام مکان مورد نظر نیز با نام پایهگذار سلسلۀ زند گره خورده، اما یک اثر الحاقی از «دورۀ قاجار» است. این انتساب براساس چند مؤلفۀ بصری و سیاسی و تاریخی صورت گرفته است. نخست اینکه برای تمثال رستم در این سنگنگاره، به لحاظ سبکشناسی، پیشنمونهای از هنر ادوار قبل و همعصر سراغ نداریم و این نوع چهرهپردازی مختص دورۀ قاجار بوده و با استناد به تصویر چهرۀ آرمانی فتحعلیشاه قاجار خلق شده است. در مراتب بعد، نحوۀ حکومتداری و ماهیت دستگاه سیاسی قاجاریه و شخصیت جاهطلب خود فتحعلیشاه است که با اتکا به پشتوانههای ایران باستان، شاهنامهخوانی، شهنشاهنامهسرایی، اسطورهسازی، اغراق، تجمل و طمطراق، حسی از همذاتپنداری با اساطیر و پهلوانان ایران را در کنار احیای هنر نقشبرجستهسازی باستانی در سر میپروراند؛ مؤلفههایی که دربار زندیه فاقد آنهاست
Baharlou A, Motaghedi K, Tondro Saleh R. Genealogy of the Stone Relief at the Divan-Khaneh Mansion in Shiraz:
Zand or Qajar Legacy?. Golestan-e Honar 2026; 10 (2) :36-5 URL: http://golestanehonar.ir/article-1-563-fa.html
بهارلو علیرضا، معتقدی کیانوش، تندرو صالح راضیه. تبارشناسی نقش برجستۀ عمارت دیوانخانۀ شیراز: یادگار زندیه یا قاجار؟. گلستان هنر. 1405; 10 (2) :36-5
