Golestan-e Honar

fa تبارشناسی نقش برجستۀ عمارت دیوانخانۀ شیراز: یادگار زندیه یا قاجار؟ Genealogy of the Stone Relief at the Divan-Khaneh Mansion in Shiraz: Zand or Qajar Legacy? تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">هنر دوران زند و قاجار که به‌دلیل شاخصه‌ها و بن‌مایه‌های مشترک، ذیل «مکتب زند و قاجار» شناخته می‌شود، همچون ادوار پیشین، در خلق آثار فاخر، متأثر از نهاد سیاست و سلطنت به‌عنوان پیشاهنگ جریان فرهنگی بوده است. یکی از نمودهای شاخصِ هنر درباری در حوزۀ نقش‌برجسته‌سازی این دوران، سنگ‌نگارۀ ازارۀ ایوان عمارت دیوانخانۀ کریمخانی (شیراز) با موضوع نبرد رستم و اشکبوس است. این مقاله با کندوکاو در منابع مکتوب و تصویری، در پی بازبینی و ابهام‌زدایی از ریشه و تبار این نقش‌برجسته است؛ چنان‌که در تمام منابع تاریخی و پژوهشی، از این اثر ـ مستقیم یا غیرمستقیم ـ تحت عنوان یادگار دورۀ زندیه و شخص کریم‌خان یاد شده است. پژوهش حاضر با روش تطبیقی و توصیفی ـ تحلیلی در واقع در جست‌وجوی شناخت اصولی‌تر و غیرجانبدارانۀ آثار حوزۀ هنر و معماری ایران، با تأکید بر نمونۀ مذکور، بر پایۀ اسناد و شواهد موجود است. براساس این اهداف، پرسش اصلی بحث این است که آیا نقش‌برجستۀ عمارت دیوانخانۀ شیراز، با نظر به همۀ شواهد و قراین، به عهد زندیه تعلق داشته یا دوره‌ای دیگر؟ و بر چه اساس؟ و دیگر آنکه برای تعیین اصالت این اثر چه معیارهایی را باید مد نظر قرار داد؟ نتیجۀ پژوهش حاکی از آن است که این نقش‌برجسته، به‌رغم آنکه در یک فضای زندی قرار دارد و نام مکان مورد نظر نیز با نام پایه‌گذار سلسلۀ زند گره خورده، اما یک اثر الحاقی از «دورۀ قاجار» است. این انتساب بر‌اساس چند مؤلفۀ بصری و سیاسی و تاریخی صورت گرفته است. نخست اینکه برای تمثال رستم در این سنگ‌نگاره، به لحاظ سبک‌شناسی، پیش‌نمونه‌ای از هنر ادوار قبل و هم‌عصر سراغ نداریم و این نوع چهره‌پردازی مختص دورۀ قاجار بوده و با استناد به تصویر چهرۀ آرمانی فتحعلی‌شاه قاجار خلق شده است. در مراتب بعد، نحوۀ حکومتداری و ماهیت دستگاه سیاسی قاجاریه و شخصیت جاه‌طلب خود فتحعلی‌شاه است که با اتکا به پشتوانه‌های ایران باستان، شاهنامه‌خوانی، شهنشاهنامه‌سرایی، اسطوره‌سازی، اغراق، تجمل و طمطراق، حسی از همذات‌پنداری با اساطیر و پهلوانان ایران را در کنار احیای هنر نقش‌برجسته‌سازی باستانی در سر می‌پروراند؛ مؤلفه‌هایی که دربار زندیه فاقد آنهاست</div> <div style="text-align: justify;">The primary source of patronage for high art throughout Iranian history has intrinsically been the royal court, intimately entwining artistic evolution with political dynamics. Consequently, the categorisation and nomenclature of Iranian artistic periods are predominantly based on dynastic titles, such as Seljuk, Ilkhanid, or Safavid art. During later Iranian history—particularly the Zand and Qajar epochs—the foundation for the production and patronage of art remained the court and its affiliated institutions. The monarchy profoundly shaped cultural models and provided essential support. For instance, the limited artistic flourishing during the Afsharid period stemmed not only from the dynasty’s brevity but also from the absence of a structured central government. Nader Shah, much like Agha Mohammad Khan Qajar, was fundamentally a military warlord focused on territorial expansion, leaving little room for the cultivation of art and architecture. Conversely, historical evidence demonstrates that during the Safavid and later Qajar eras, political and economic stability, coupled with the courts’ deliberate patronage, catalysed varying levels of exceptional cultural production. Despite sharing aesthetic foundations within the “Zand-Qajar School”, Zand and Qajar arts functioned as distinct cultural expressions driven by political ideology. A preeminent monumental bas-relief from this transitional epoch adorns the southern façade of the eivan at Shiraz’s Divan-Khaneh mansion. Depicting the epic Rostam and Ashkbus battle from Ferdowsi’s Shahnameh, this masterpiece is consistently attributed to the Zand era and its founder, Karim Khan. Employing a comparative and descriptive-analytical methodology based on primary texts and visual sources, this article challenges long-held assumptions to rigorously clarify the relief’s true genealogy. Accordingly, the core research questions addressed are: Considering all available documentary and architectural evidence, does the relief at the Divan-Khaneh genuinely belong to the Zand period, or is it a legacy of a subsequent era? On what definitive basis can such a chronological attribution be established? Furthermore, what precise criteria must be evaluated to determine the stylistic and historical authenticity of this monumental work? The findings compellingly reveal that, despite its integration within a Zand architectural context and historical association with Karim Khan, the relief is definitively a later addition from the Qajar period. This revised attribution is substantiated by intersecting visual, political, and historical evidence. Visually, the stylistic rendering of Rostam lacks any precedent in Zand art; instead, it distinctly aligns with Qajar artistic conventions, specifically mirroring the idealised physiognomy and royal portraiture of Fath-Ali Shah Qajar. Furthermore, politically, the Qajar governance model under Fath-Ali Shah systematically relied upon ancient Iranian heritage, Shahnameh recitation, epic myth-making, and ceremonial opulence as tools for political legitimisation. This ambitious agenda fostered a symbolic identification with epic heroes and spurred the revival of ancient rock-relief traditions—a grandiloquent visual programme fundamentally contrary to the modest cultural and political framework of the Zand court.  </div> عمارت دیوانخانه, نقش‌برجسته, رستم, زند, قاجار Divan-Khaneh Mansion, Bas-relief, Rostam, Zand, Qajar 36 5 http://golestanehonar.ir/browse.php?a_code=A-10-1-380&slc_lang=fa&sid=1 Alireza Baharlou علیرضا بهارلو Alireza_baharloo5917@yahoo.com 10031947532846001526 10031947532846001526 Yes دانشگاه تربیت مدرس Kianoosh Motaghedi کیانوش معتقدی Kianooshart@gmail.ocm 10031947532846001527 10031947532846001527 No Razieh Tondro Saleh راضیه تندرو صالح Raziyeh.tsaleh@gmail.com 10031947532846001528 10031947532846001528 No