fa بررسی معماری رصدخانه‌ها با توجه به نگاره‌های ایرانی تخصصي Special پژوهشي Research <span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span lang="FA" style="font-family:IRLotus">رصد و رصدخانه دو مفهوم بسیار ارزشمند هستند که ریشه در سنت‌ ما دارند و از معدود نمونه‌هایی محسوب می‌شوند که که از مفاهیم مدرن غربی گرته‌بردار نشده‌اند. رصدخانهٔ مراغه، به‌عنوان مهم‌ترین و برجسته‌ترین رصدخانه در ایران، به‌عنوان الگویی برای رصدخانه‌های سایر کشورهای منطقه شناخته شده بود؛ اما متأسفانه امروزه هیچ رصدخانهٔ تاریخی و به‌جامانده‌ای از آن دوران در ایران باقی نمانده است. از این‌رو، هدف اصلی این پژوهش، بررسی و تحلیل معماری رصدخانهٔ مراغه با توجه به نگاره‌های ایرانی است. ازآنجایی‌که نگاره‌ها، به‌عنوان یکی از اسناد تاریخی مهم، دارای اطلاعات دقیق و ارزشمندی در زمینهٔ معماری می‌باشند، لذا در این مطالعه به سؤال‌های معماری و تزیینات رصدخانه چگونه در نگاره‌های ایرانی به تصویر کشیده شده‌اند؟ &nbsp;و کدام ابزارآلات نجومی مورد توجه نگارگران بوده است؟ با روش توصیفی تحلیلی پاسخ داده خواهد شد. روش جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای و جامعهٔ آماری این تحقیق شامل سه نگارهٔ ایرانی مرتبط با رصدخانه است. نتایج حاصل از تحلیل این نگاره‌ها نشان می‌دهد که تمرکز اصلی نگارگران بر فضای اصلی رصدخانه بوده و کمتر به فضاهای جانبی مانند کتابخانه، مسجد یا سایر بخش‌های پیرامونی توجه شده است. پوشش سقف در هر سه نگاره متفاوت به تصویر کشیده شده، اما تزیینات در هر سه نگاره مشابه است و عمدتاً با استفاده از آجر و کاشی با طرح‌های هندسی و اسلیمی به تصویر درآمده‌اند. همچنین، ابزارآلات نجومی که بیشترین توجه نگارگران را به خود جلب کرده‌اند، اسطرلاب و کرهٔ فلکی است. از این‌رو، می‌توان نتیجه گرفت که شاخص‌ترین نمادهای نشان‌دهندهٔ رصدخانه در این نگاره‌ها، همین ابزارآلات نجومی بوده‌اند. به عبارت دیگر، هدف اصلی نگارگران، بیشتر از ترسیم معماری و بنای رصدخانه اشاره به علم نجوم و ستاره‌شناسی بوده که این موضوع را از طریق ابزارهای رصدی نشان داده‌اند. این امر شاید به دلیل کم بودن نمونه‌های واقعی بنای رصدخانه در ایران و نبود آشنایی کامل با معماری آنها بوده است.</span></span></span></span></span><br> &nbsp; <span style="line-height:normal">The concepts of observation and the observatory are deeply rooted in Iranian tradition and represent rare examples of scientific institutions not borrowed from Western modernity. Historically, observatories functioned as specialized buildings where astronomers used a variety of instruments to study celestial bodies. In this sense, they may be regarded as the earliest research and educational centers, serving as forerunners of the modern academy or university.</span><br> <span style="line-height:normal">Among them, the Maragheh Observatory occupies a particularly important place in Iran&rsquo;s history, acting as a model for later observatories established in other countries. While no complete observatory structures have survived in Iran&mdash;aside from the remains of Maragheh, with knowledge of others preserved mainly through manuscripts&mdash;examples abroad, such as those in India inspired by Maragheh, are still standing and continue to attract many visitors. Their enduring cultural and historical value highlights the need to study the architecture and ornamentation of such significant monuments. Hence, this research seeks to investigate the architectural features of observatories as reflected in Persian Paintings. Information on architectural design and instruments is drawn primarily from records related to the Maragheh Observatory. Since Paintings serve as important visual and historical sources, their analysis can provide valuable insights into the form and function of these institutions.</span><br> <span style="line-height:normal">This study addresses two central questions: How were the architecture and decorative details of observatories represented in Persian Paintings? Which astronomical instruments received particular attention from painters? Adopting a descriptive&ndash;analytical approach, the research relies on library-based sources and examines three selected Persian Paintings. The findings indicate that artists focused mainly on depicting the central hall of the observatory. At the same time, secondary spaces&mdash;such as the library, mosque, or living quarters of astronomers&mdash;were either omitted or only briefly suggested in the margins. Only one of the examined works makes a limited reference to these auxiliary functions.</span><br> <span style="line-height:normal">In their depictions of the main spaces, artists employed three types of roofing: domed, sloped, and open-air. This variety suggests different interpretations of spatial structures within observatories. Another striking feature is the repeated presence of certain astronomical instruments, especially the astrolabe and celestial globe, which are emphasized and often rendered symbolically in all the examined examples.</span><br> <span style="line-height:normal">Overall, the study concludes that in the selected Paintings, astronomical instruments served as the primary visual markers of the building&rsquo;s purpose. The representation was less concerned with an accurate reconstruction of architectural details and more directed toward illustrating the practice of astronomy itself. In other words, the painters&rsquo; aim was not to document the precise design of observatories, but to highlight the intellectual and cultural significance of astronomy through visual emphasis on its tools. This tendency may reflect the scarcity of surviving observatories in Iran and the resulting limited familiarity of artists with their actual architectural features.</span><br> &nbsp; صدخانه, نگاره, معماری, تزیینات, ابزارآلات نجومی Observatory, Persian Paintings, architecture, ornamentation, astronomical instruments 92 81 http://golestanehonar.ir/browse.php?a_code=A-10-1-374&slc_lang=fa&sid=1 Shamim Nottagh شمیم نطاق Sh.netagh@tabriziau.ac.ir 10031947532846001472 10031947532846001472 Yes Azita Belali Oskoui آزیتا بلالی اسکویی a.oskoyi@tabriziau.ac.ir 10031947532846001473 10031947532846001473 No